چنارهای ولیعصر؛ 1000 اصله کمتر از آمارهای رسمی
.::» در مورد چنارهای خیابان ولی عصر آمار و حرف بسیار گفته شده است، اما واقعیت با آمارها اختلافات فاحشی دارد.
.::»سه هزار و 903 اصله درخت در سمت غرب و سه هزار و 207 اصله درخت چنار در سمت شرق خیابان ولی عصر در حال حاضر وجود دارند.
.::»اگر آمار اول را مورد استناد قرار دهیم، یعنی از سال گذشته تا کنون یک هزار و 143 اصله درخت چنار از بین رفتند. بر همین اساس از 1374 تا کنون نیز چهار هزار و 843 اصله درخت از بین رفته است.
.::» در اروپا وقتی چنار را میکارند یک لایه ماسه میریزند و سیستمهای سنگفرشی دارند که تبادلات گازی بین پیادهرو و هوا اتفاق میافتد. اما ما سیمان و آجر استفاده میکنیم و جلوی تنفس درخت را میگیریم
در این خیابان بارها قدم زدیم؛ تابستان، زمستان. از آن عبور کردیم، روی صندلی های سنگی آن نشستیم، از فروشگاه های آن دیدن کردیم و شاید به درختی روبروی آن حلیم فروشی نزدیک زعفرانیه تکیه زدیم و در عصری پاییزی یک کاسه حلیم خوردیم.
به درختی تکیه زدیم؟ نکته همینجاست، درست همان درخت قطور، درختی که بعید نیست سال بعد اینجا نباشد. درختی که ده ها سال طول کشیده تا به اینجا برسد و اتفاقا، مثل ویترین مغازه هایی که چندان کاری نبردند، مورد توجه ما نیستند.
ما در مورد چنارهای ولی عصر صحبت میکنیم؛ چنارهایی که هم در رسیدگی به آنها ظلم شده، هم در توجه و هم در «آمار» آنها را خیلی دست بالا گرفتند!
ما درختانی با سن 60 تا 86 سال داریم و آنقدر که شایسته است به انها توجه نمیکنیم، در اروپا برای نحوه تنفس چنارها برنامه ریزی می شود، اما واقعا سنگفرش های رنگی پیاده روهای ولی عصر مهم تر هستند یا این یادگاری هایی که آرام آرام عمرشان به یک قرن می رسد؛ البته اگر تا 100 سالگی با این شیب تند کاهش تعدادشان چیزی باقی مانده باشد!
هشتم شهریور 89 تعداد چنار های خیابان ولی عصر 8 هزار و 300 اصله اعلام شد. مردادماه امسال اظهار نظر دیگری تعداد درختان ولی عصر را برابر 8هزار و 388 اصله اعلام کرد.
در مورد چنارهای خیابان ولی عصر آمار و حرف بسیار گفته شده است، اما واقعیت با آمارها اختلافات فاحشی دارد. به این پاراگراف توجه کنید:
«24 هزار اصله درخت در سال 1324، 12هزار اصله در سال 1374 و امسال 8300 اصله، آمار چنارهاي خيابان وليعصر در 67 سال گذشته است. »
در صدها گزارش رسانه ای، همین پاراگراف عینا تکرار شده است، روزنامه های داخلی، مجلات، سایت ها، حتی سایت های خارج از ایران، مشخص نیست مرجع اصلی این آمار کجا و چیست، اما هر چه هست، آنچه مربوط به حالا می شود نیست!
خبرنگاران روزنامه «آرمان» برای دریافتن تعداد واقعی چنارهای خیابان ولی عصر از میدان راه آهن تا میدان تجریش راهی شدند تا آمار این نمادهای سبز تهران را در شهریورماه 1390، بررسی کنند، این گزارش را بخوانید!
تعداد چنارهای خیابان ولی عصر طی سال های گذشته
یک نگاه اجمالی
در یک نگاه هرچه از جنوب به سمت شمال پیش می رویم، تعداد چنارهای خیابان ولی عصر بیشتر می شوند! همچنین قطر درختان که نمایان گر طول عمر آنهاست نیز بیشتر می شود. در مناطق جنوبی به خصوص اطراف میدان راه آهن، در برخی نقاط اصلا چناری وجود ندارد.
سه هزار و 903 اصله درخت در سمت غرب و سه هزار و 207 اصله درخت چنار در سمت شرق خیابان ولی عصر در حال حاضر وجود دارند. به این ترتیب سمت غربی خیابان ولی عصر که خط اتوبوس تندرو در آن قرارگرفته تعداد بیشتری چنار را در خود جای داده است. همچنین در مجموع دورادور سه میدان اصلی یعنی منیریه، ولی عصر و ونک 47 اصله درخت مشاهده میشود. با این حساب مجموع درخت های چنار حاشیه خیابان ولی عصر از میدان راه آهن تا میدان تجریش برابر 7 هزار و 157 اصله است.
تصویر هوایی از بخشی از خیابان ولی عصر بالاتر از میدان راه آهن که تراکم درختان چنار در آن تقریبا نزدیک به صفر است!
این خیابان 18 کیلومتری در طول خود از چهار منطقه شهرداری می گذرد. خیابان ولی عصر از میدان راه آهن تا خیابان انقلاب در منطقه 11 شهرداری، از خیابان انقلاب(چهارراه ولی عصر) تا پل همت در منطقه 6 شهرداری، از پل همت تا پل پارک وی در منطقه سه شهرداری و از پل پارک وی تا میدان تجریش در منطقه یک شهرداری قرار گرفته است.
اگر بخواهیم از این نظر موضوع را بررسی کنیم، تعداد چنارهای این خیابان در منطقه 11 در سمت شرق 329 اصله و در سمت غرب برابر 497 اصله است. روی هم رفته در خیابان ولی عصر و در محدوده منطقه 11 شهرداری 826 اصله چنار وجود دارد. اگر به این تعداد چنارهای دورادور میدان منیریه را نیز اضافه کنیم، رقمی برابر 848 اصله درخت چنار خواهیم داشت.
تصویر هوایی از بخشی از خیابان ولی عصر نرسیده به میدان تجریش که تراکم درختان کهنسال در آن بالاست.
در خیابان ولی عصر آنجا که در منطقه 6 شهرداری واقع شده است، یعنی از چهارراه ولی عصر(تقاطع خیابان انقلاب) تا پل همت مجموعا 2 هزار و 55 اصله درخت چنار وجود دارد که این تعداد یکهزار و 179 اصله در غرب خیابان و 876 اصله در شرق خیابان قرار گرفته است.
از پل همت تا تا تقاطع پارک وی، یعنی محدوده منطقه سه شهرداری، مجموعا یکهزار و 820 اصله درخت چنار وجود دارد. از این تعداد 809 اصله در سمت شرق خیابان و یکهزار و 11 اصله در سمت غرب خیابان قرار گرفتند.
وقتی وارد منطقه یک شهرداری می شویم، آمار دگرگون می شود، در این قسمت مجموعا دو هزار و 409 اصله درخت چنار وجود دارد. چنارهای قطور و بهم چسبیده! اینجا همانجاست که طاقی که چنارها تشکیل دادند چشم مخاطب را خیره میکند. در غرب خیابان یکهزار و 216 اصله درخت و در سمت شرق آن یکهزار و 193 اصله درخت چنار قرار دارد.
نمودار تعداد درختان واقع در مناطق چهارگانه سر راه خیابان ولی عصر به تفکیک// برای دیدن تصویر در ابعاد واضح تر روی آن کلیک کنید
طی این مسیر، خیابان ولی عصر از سه میدان مهم عبور میکند. گرداگرد میدان منیریه 22 اصله چنار، دورتادور میدان ولی عصر تنها چهار اصله چنار و دور میدان ونک 21 اصله چنار به چشم می خورد. به این ترتیب بیشترین چنارها را میدان منیریه در خود جای داده است.
تناقض ها و سال شمار
برخی آمارها می گویند 24 هزار اصله درخت چنار در سال 1324، 12هزار اصله چنار در سال 1374 و 8300 اصله درخت چنار در سال 1389، در خیابان ولی عصر وجود داشتند.( چنارهاي خيابان وليعصر؛ هر روز كمتر از ديروز، خبرگزاري ميراث فرهنگي، سعيد حبيباله، 8 شهریور 1389)
در مقابل آمار دیگری نیز وجود دارد. مهندس عاقل منش، دبیر شورای پژوهش سازمان پارک ها و فضاهای سبز تهران می گوید در سر شماری سال 1374 تعداد چنارهای خیابان ولی عصر 11 هزار و 340 اصله ثبت شده است که این رقم در سال 90 به 8 هزار و 388 اصله رسیده است (سه هزار درخت چنار در خیابان ولی عصر خشک شدند، مژگان جمشیدی، روزنامه روزگار، مورخ 13 مرداد 90)
اگر آمار اول را مورد استناد قرار دهیم، یعنی از سال گذشته تا کنون یک هزار و 143 اصله درخت چنار از بین رفتند. بر همین اساس از 1374 تا کنون نیز چهار هزار و 843 اصله درخت از بین رفته است.
سهم چهار منطقه شهرداری که ولی عصر سر راه خود از آنها میگذرد در تعداد کل چنارهای ولی عصر
حال اگر با آمار مهندس عاقل منش که جدیدتر و بروز تر نیز هست موضوع را بررسی کنیم، یعنی 88 اصله درخت در سال 1390 نسبت به سال قبل (آمار مندرج در گزارش خبرگزاری میراث فرهنگی) اضافه شده است، اما آنچه مشاهده خبرنگاران آرمان می گوید حاکی از آن است که در شهریور 1390، تعداد چنارهای ولی عصر 7 هزار و 157 اصله بوده است، بنابراین از مرداد تا شهریور ماه یکهزار و 231 چنار از بین رفته است.
البته این مطلب به طنز بیشتر شباهت دارد و احتمالا آمار اعلامی از سوی مهندس عاقل منش درصدی از خطا را داشته است و یا شاید نهال هایی هم که قرار بوده کاشته شود یا کاشته شدند را جزو چنارها به حساب آوردند!
برای آنکه آمار مندرج در این گزارش قابلیت راستی آزمایی برای خوانندگان داشته باشد، تقاطع به تقاطع تعداد درخت های چنار را در دوسوی خیابان به صورت نمودار در این صفحه ملاحظه می کنید.
در ایران برای چنارهای شهری محدودیت ایجاد شده
جدول تعداد چنارهای ولی عصر به تفکیک منطقه در دو جهت شرق و غرب // برای دیدن تصویر در ابعاد واضح تر روی آن کلیک کنید
دکتر وحید اعتماد، هضو هیئت علمی گروه جنگلداری دانشکده منابع طبیعی دانشگاه تهران نیز در خصوص هزینه هایی که پرورش و نگهداری درختان در بر دارند می گوید: «تخمین هزینههای تولید یک اصله درخت ساده نیست. درخت هزینهی کاشت و داشت و برداشت دارد. باید هزینههای کاشت شامل نهال، هزینهی حمل، کاشت شامل در آوردن چاله، پرکردن آن، خاک و کود، آبیاری سالیانه و عملیات پرورشی در طول سالهای متمادی را در نظر گرفت.»
او در ادامه در مورد هزینه های چنار می افزاید: «در مورد درخت چنار این هزینه خیلی بالا نیست. این درخت به آب و هوای کوهستانی و نیمه کوهستانی، خاک رسی-شنی و آب فراوان نیاز دارد. این درخت آبدوست است و هر سال به حرس نیاز ندارد. »
این عضو گروه جنگلداری داسنکده منابع طبیعی دانشگاه تهران در ادامه شیوه ارزش گذاری یک درخت را چنین شرح میدهد: «برای حساب کردن ارزش مالی یا حسابداری درخت میتوانیم از یک فرمول ساده استفاده کنیم و حجم صنعتی چوب درخت را در قیمت آن نوع چوب در بازار ضرب کنیم. یعنی سطح مقطع درخت، ضرب در ارتفاع،ضرب در عدد کاهش قطر که مثلا 8/0 است. حجم درخت را به دست آورده و در قیمت چوب ضرب میکنیم. اگر 30 درصد حجم را غیرصنعتی در نظر بگیریم برای 70 درصد باقیمانده میتوانیم ارزش صنعتی را به این ترتیب تخمین بزنیم. »
دکتر اعتماد در ادامه به ارزش معنوی درختان اشاره و ادامه می دهد: « ارزش اصلی درخت ارزش معنوی و کیفی است که شامل تولید اکسیژن(هر درختی به طور متوسط اکسیژن 4-5 نفر را تامین میکند)، گرفتن و نگهداری خاک و جلوگیری از فرسایش، عملیات فتوسنتزی، چوب و سایه، جلوگیری از سر و صدا، منظری که ایجاد میکند و همچنین تصفیه هوا و گرفتن گرد و خاک آن است که همه در اقتصاد صنعتی قابل ارزشگزاری است.»
این استاد دانشگاه به طور خاص به درخت چنار اشاره و در این باره می گوید: « درخت چنار در گرفتن گرد و خاک هوا بسیار موثر است اما در برابر آلودگی مقاومت خیلی بالایی ندارد. نگهداری از این درخت اصولی دارد.» دکتر اعتماد در مورد تفاوت نگهداری از چنار در ایران و اروپا می گوید: «در اروپا وقتی چنار را میکارند یک لایه ماسه میریزند و سیستمهای سنگفرشی دارند که تبادلات گازی بین پیادهرو و هوا اتفاق میافتد. اما ما سیمان و آجر استفاده میکنیم و جلوی تنفس درخت را میگیریم و به این ترتیب برای چنارهای شهری محدودیت ایجاد کردهایم.»
جایگاه درخت در شهرسازی
دکتربهناز امینزاده عضو هیئت علمی گروه شهرسازی دانشگاه تهران در مورد اهمیت وجود درخت در فضای شهری از منظر شهرسازی به آرمان می گوید: «در شهرسازی درختان هم از نظر آسایش اقلیمی برای انسان اهمیت دارند و هم به لحاظ اکولوژیکی برای خود محیط زیست و موجودات زنده.» وی در ادامه به اثرات طبیعی درخت بر زنذدگی شهری اشاره و می افزاید: «از نظر آسایش اقلیمی، درخت باعث افزایش رطوبت هوا میشود، سایهانداز است و ارزشهای زیبایی شناختی و بصری دارد. مثلا درختان پهنبرگ و خزانپزیرها به نوعی ارزشهای زیباییشناختی دارند چرا که تغییرات فصلی را نشان میدهند، یا درختان سبز مثل کاج و سوزنیبرگها به نوعی دیگر زیرا منظر همیشهسبز ایجاد میکنند.» دکتر بهناز امین زاده در ادامه در خصوص ترکیب نوع درختان در فضاهای شهری می گوید: « در فضاهای شهری از ادغام این درختان به شکل متناوب، ترکیبی و اشکال دیگر استفاده میشود تا فضای مطبوع ایجاد شود.»
عوارض قطع چنارها چقدر است؟
عدد مشخصی در سال های اخیر برای قطع درختان اعلام نشده است. اما در آمارنامه شهرداری تهران صفحه 11 میانگین دریافتی عوارض قطع هر درخت در سال 1384 برابر 319 هزار تومان ذکر شده است! اعضای شورای شهر در مصاحبه های خود مدام از هزینه های سنگین و بازدارنده برای قطع درختان می گویند، اما در منابع موجود در سایت شهرداری و سایت شورای شهر، هیچ رقم مشخص یا مصوبه ای که حاوی عدد و رقم عوارض قطع اشجار باشد وجود ندارد. بی شک قوانینی در این زمینه وجود دارند، اما مشخص نیست(یا منتشر نشده) جریمه قطع هر درخت برای شهروندان و شهرداری چقدر است.
اگر به طور حداکثر جریمه قطع هر درخت را یک میلیون تومان نیز در نظر بگیریم، یعنی با قطع تمامی این هزار و 231 درخت که طی مدت مزبور محو شدند، قطع کننده تنها باید یک میلیارد و 231 میلیون تومان عوارض پرداخت کند. این رقم رقم بزرگ و بازدارنده ای به نظر نمی رسد!
چنارهای ولی عصر از دیروز تا امروز
ریشه در فاضلاب!
در سال ۱۳۰۹ مجلس شورای ملی قانونی را برای احداث و توسعهٔ خیابان های تهران تصویب کرد و پس از آن مراحل ساخت جادهٔ مخصوص پهلوی آغاز شد. چون در آن دوره منطقهٔ شمیرانات بیشتر شکلی ییلاقی داشت این مسیر نیز به شکل جادهای بود که از میان تپهها میگذشت و چندان شباهتی به خیابانهایی مانند سپه (امام خمینی) و شاهرضا (انقلاب) که اطراف آنها ساختمانهای مدرن ساخته شده بود، نداشت. این جاده با ردیفهای چنار منظم در اطراف آن شناخته میشد. پیترو دلاواله، جهانگرد ایتالیایی قرن ۱۷، نوشتهاست: «اگر استانبول شهر سروهاست، تهران را باید شهر چنارها خواند.»
اما چرا چنار؟ پيش از هر چيز ظاهر زيباي اين درخت مورد توجه است. برگ هاي پهن، ميوه هاي گرد و شاخه هايي كه خيلي زود رشد مي كنند و پرپشت مي شوند. اول ويژگي درختي كه براي كاشت در شهر انتخاب مي شود «سايه اندازي» است كه چنار از آن برخوردار است. برتري چنار بر ساير درختان سايه انداز، رشد سريع است. گذشته از اين نكات، چنار چوب خوبي هم دارد.در شجره نامه اکثر درختان چنار ولی عصر مقابل سال تولد نوشته شده: .۱۳۰۴ و این یعنی اینکه درختان چنار ۸6 ساله شده اند .
ما درختانی با سن 60 تا 86 سال داریم و آنقدر که شایسته است به انها توجه نمیکنیم، در اروپا برای نحوه تنفس چنارها برنامه ریزی می شود، اما واقعا سنگفرش های رنگی پیاده روهای ولی عصر مهم تر هستند یا این یادگاری هایی که آرام آرام عمرشان به یک قرن می رسد؛ البته اگر تا 100 سالگی با این شیب تند کاهش تعدادشان چیزی باقی مانده باشد!
تنه چنارهای ولی عصر از یک سو در محاصره اسفالت و سیمان قرار دارد و ریشه های این درختان کهنسال در گندابی از فاضلاب های شهری گرفتار شدند. چه کسی پاسخگوی ضعف ریشه این درختان است. آنها به ما ارث رسیدند، شاید وظیفه ما باشد که به نسل بعد تحویلشان دهیم.
——————–
این گزارش در صفحه هفت روزنامه آرمان مورخ 28 شهریور 1390 منتشر شد.
در تهیه این گزارش خانم مینا عینی فر همکار بنده بودند.
