ردهبندي رسانههاي فارسي در ويكيپديا
برای دیدن در ابعاد واقعی روی تصویر کلیک کنید
با وجود آنچه شايد تصور شود، در نشريات نيز نظير خبرگزاريها، نشريات دولتي و شبهدولتي رفرنس مقالات زيادي هستند( اين دست نشريات هم عمر طولانيتري دارند، كه طبيعتا ميتواند در بالا رفتن رتبه آنها در تعداد مقالات موثر باشد و هم دسترسي و رانت بيشتري براي دريافت اظهارنظر از مقامات دولتي و حاكميتي دارند كه اتفاقا همين مورد استفاده مقالات ويكيپدياست.) اما نشريات مستقل و غيردولتي آنجا كه ميكوشند گزارشهاي توصيفي و بيطرفانه از وقايع به دست دهند يا با چهرههاي غيردولتي و منتقد به گفتوگو بنشينند، مورد استفاده نگارندگان ويكيپديا قرار ميگيرند
احتمالا براي برخي توليدكنندگان محتوا و اثرگذاران افكار عمومي «رفرنس» بودن مهم است. امروز هم ديگر براي انجام يك تحقيق، شال و كلاه كردن و رفتن به آن سالنهاي ساكت و كمنور و آرام كتابخانهها الزامي نيست.
تنها سه پله براي يافتن پاسخ؛ يك: اتصال به اينترنت. دو: باز كردن يك موتور جستوجو. سه: جستوجو و يافتن پاسخ. جستوجو كردن در اينترنت همانا و معرفي و پيشنهاد ويكيپديا هم همان. خوب يا بد، عدهيي خوشحال باشند و نباشند ويكيپديا ديگر امروز به يكي از اثرگذارترين سايتهاي فارسيزبان بدل شده است.
در بين اين همه خبر بد بايد خوشحال باشيم كه ششمين سايت پربازديد ايرانيان يك دانشنامه است؛ دانشنامه آزاد ويكيپديا بر اساس رتبهبندي سايت الكسا در رتبه ششم بازديد ايرانيان قرار دارد.
با اين مقدمه اجازه بدهيد ببينيم خوراك مقالات اين سايت از طريق كدام رسانهها تامين ميشود؛ البته آن بخشي كه به رسانه مربوط ميشود.
خبرگزاريها، برنده خبر
از قرار معلوم نويسندگان ويكيپديا علاقه چنداني ندارند تا رفرنس اخبار خود را روزنامهها قرار دهند. اگرچه برخي از روزنامهها علاقه زيادي به خبر دارند، اما اگر به دنبال اثرگذاري در دانشنامههاي آنلاين هستند، بايد بدانند نويسندگان اين دانشنامهها ترجيح ميدهند اخبار خود را از طريق سايتهاي خبرگزاري انتخاب كنند.
بررسي«اعتماد» نشان ميدهد در بين شش خبرگزاري بيبيسي فارسي، ايلنا، ايسنا، ايرنا، مهر و فارس به ترتيب فارس، مهر، ايرنا، ايسنا، ايلنا و در آخر بيبيسي فارسي در مقالات اين سايت به عنوان منبع استفاده شده اند. اگرچه بيبيسي فارسي در داخل ايران به دلايل سياسي به عنوان يك خبرگزاري يا سايت مستقل بهطور رسمي در نظر گرفته نميشود، اما از آنجا كه نويسندگان ويكيپديا داخل مرزهاي جغرافياي ايران نيستند، از اين منبع نيز در برخي مطالب استفاده ميشود.
نگاهي به ترتيب اين خبرگزاريها و سايتهاي خبري نشان ميدهد تعداد نقل مطالب با سهولت دسترسي به اخبار در سايتهاي خبري و البته سابقه سايتهاي خبري رابطه مستقيم دارد.
فارس و مهر دو خبرگزارياي هستند كه هر دو به نهادهاي حاكميتي وابستهاند. ايرنا و ايسنا خاستگاهي دولتي دارند و مديريت و سبك نگارش اخبار آن نسبت به فارس و مهر عمر كمتري دارد و بالاخره ايلنا كه خبرگزاري نسبتا خصوصي است و در دورههاي زماني توقيف و فيلتر بوده است. همچنين توجه كنيد كه خبرگزاريهاي دولتي و حاكميتي از رانت اخبار بالاتري نسبت به ساير رسانهها برخوردارند. نكته ديگر آن است كه در بين مقالاتي كه در آنها خبرگزاريها به عنوان منبع معرفي شدند، كمتر از تحليلهاي اين خبرگزاريها يادشده و بيشتر اخبار و اظهارنظرهاي كوتاه به عنوان رفرنس در مقالات ويكيپديا كد ميشود.
مطبوعات صاحب تحليل
آنجا كه در مقالات اين دانشنامه از روزنامه يا مجلهيي ياد شده است، بيشتر از تحليلها، گفتوگوهاي تحليلي و گزارشهاي تحقيقي استفاده شده است.
براي مثال نگاه كنيد به مقالاتي كه در آنها از هفتهنامه شهروند امروز ياد شده است. با وجود عمر كم اين مجله در بيش از 300 مقاله از مطالب شهروند امروز به عنوان رفرنس ياد شده كه تقريبا همگي از گفتوگوها يا تحليلهاي اين مجله استفاده كردند. پرواضح است كه شهروند امروز خبري منتشر نميكرد و بيشتر روي موضوعات خبري تحليل ارايه ميداد يا روزنامه روزگار كه عمر كمتري دارد. اين روزنامه نيز تقريبا 10بار به عنوان رفرنس در ويكيپديا استفاده شده كه بيشتر در زندگينامهها و… مورد استفاده قرار گرفته و باز هم گفتوگوها رفرنس مقالات بودند. مقايسه دو روزنامه دنياي اقتصاد و جهان صنعت نيز نتايج مشابهي به دست ميدهد. اين روزنامهها هر دو اقتصادي هستند و ميتوان آنها را دو روزنامه اقتصادي فعال فعلي دانست. در حالي كه دنياي اقتصاد منبع نزديك به 120 مقاله در ويكيپدياست، روزنامه جهان صنعت تنها در مقاله «ايستگاه مترو امام حسين» به عنوان منبع مورد استفاده قرار گرفته است.
اين در حالي است كه روزنامه جهان صنعت مواضع انتقادي خود را دارد و در انتخاب و گلچين اخبار نسبت به دنياي اقتصاد كه مواضع معتدل و گاه خنثي اتخاذ ميكند، موفقتر به نظر ميرسد. از طرف ديگر به نظر ميرسد تعداد مقالاتي كه نشريات در آنها به عنوان منبع مورد استناد قرار گرفتند، با عمر نشريات و رويكرد آنها رابطه مستقيم دارد.
با وجود آنچه شايد تصور شود، در نشريات نيز نظير خبرگزاريها، نشريات دولتي و شبهدولتي رفرنس مقالات زيادي هستند. اين دست نشريات هم عمر طولانيتري دارند، كه طبيعتا ميتواند به بالا رفتن رتبه آنها در تعداد مقالات موثر باشد و هم دسترسي و رانت بيشتري براي دريافت اظهارنظر از مقامات دولتي و حاكميتي دارند كه اتفاقا همين مورد استفاده مقالات ويكيپدياست.
اما نشريات مستقل و غيردولتي آنجا كه ميكوشند گزارشهاي توصيفي و بيطرفانه از وقايع به دست دهند يا با چهرههاي غيردولتي و منتقد به گفتوگو بنشينند، مورد استفاده نگارندگان ويكيپديا قرار ميگيرند.
در بهمن 1384 ناگهان تعداد مقالات ويكيپديا از هزار عنوان در آذر 83 به 10هزار عنوان افزايش يافت و از اين سال به بعد بهطور ميانگين هر سال 10 هزار عنوان مقاله به تعداد مقالات ويكيپديا افزوده ميشود.
طبيعتا نشرياتي كه در ايران منتشر ميشدند، اقبال بيشتري براي تاثير گذاشتن روي مقالات ويكيپديا داشتند و آن دسته از نشرياتي كه به محاق توقيف يا لغو امتياز رفتند، در بين رفرنسها به چشم نميخورند. بر اين اساس ميتوان گفت شماره مسلسل روزنامهها و نشريات نقش بسزايي در رفرنس شدن آنها ايفا كرده است. روزنامه شرق از جمله روزنامههاي ايران به شمار ميرود كه منتقد دولت نيز هست، اما انتشار اين روزنامه دقيقا در دورهيي كه مقالات ويكيپديا رو به فزوني گذاشته، چندين بار متوقف شده است و طبيعي است كه در بين منابع مورد استناد ويكيپديا نقش كمتري داشته باشد. در مقابل روزنامهيي كه شايد تيراژ واقعي آن به زحمت به هشتهزار برسد، سهم بيشتري دارد. ميتوان فرض كرد كه اين روزنامه به دليل در جريان بودن انتشارش توانسته از شرق پيشي بگيرد.
ترتيب استناد به روزنامهها
در اينجا 24 روزنامه كثيرالانتشار را مورد بررسي قرار داديم، نتيجه آنكه به ترتيب روزنامههاي همشهري، اعتماد، ايران، جامجم، شرق، كيهان، اطلاعات، ابتكار، اعتمادملي، حيات نو، دنياي اقتصاد، آفرينش، قدس، كارگزاران، جمهوري اسلامي، ابرار، تهران امروز، رسالت، مردمسالاري، آفتاب يزد، وطن امروز، هموطن سلام، جوان و فرهيختگان مورد استناد قرار گرفتهاند.
يك نكته حايز اهميت ديگر اينكه وبسايت اين نشريات و نه نسخههاي چاپي آنها منبع استفاده ويكيپديا هستند. روزنامه اطلاعات وبسايت بسيار ضعيفي به نسبت ساير نشريات دارد. روزنامههاي همشهري و جامجم با اينكه وبسايت آنلاين دارند، اما اخبار روزنامه آنها به سهولت در دسترس كاربران قرار نميگيرد و همين ميتواند خود در نقل مطالب موثر واقع شود. اين در حالي است كه وبسايت روزنامههايي چون ابتكار يا مردمسالاري با ساختاري بسيار ساده، اما تمام مطالب خود را به صورت روزانه روي خروجي خود قرار ميدهند.
البته ممكن است برخي اطلاعات بسيار مهم نيز در برخي نشريات نقل شود كه در چنين مواقعي نويسندگان ويكيپديا حتي بدون لينك مستقيم به سايت، با ذكر منبع و تاريخ انتشار از اطلاعات سود ميبرند. اما كماكان نشرياتي كه در فضاي مجازي نيز از ابزار سهل و آسانتري براي انتقال مطالب به مخاطب خود سود ميبرند، در رفرنس شدن شانس بالاتري دارند.
سايتهاي خبري داخل و اخبار مگو
سايتهاي خبري اما نه مثل خبرگزاريها در خبر برندهاند و نه چون نشريات در تحليل و گفتوگو ميتوانند برنده باشند. اين سايتها هم رانت خبري دارند چون سايتهاي دولتي و شبهدولتي دست به عصا حركت نميكنند.
سايتهاي خبري در سه محور كلي ميتوانند رفرنس باشند، اول انتشار اخباري كه سايتهاي خبرگزاريهاي رسمي از انتشار آنها به دلايل خاصي ناتوانند، دوم در ارايه تصاوير يا مولتيمدياهاي خبري و سوم در ارايه توضيحات تكميلي روي خبرهايي كه خبرگزاريها منتشر ميكنند. براي مثال سايت فرارو لااقل چهار سال است كه بهطور مستمر فعاليت ميكند، با اين حال رتبهيي كمتر از سايت آينده دارد كه سرجمع يك سال فعاليت كرده است. دليل آنكه سبك كار سايت آينده بيشتر معطوف به ارايه تحليل روي اخبار روز و انتشار اخباري بوده كه خبرگزاريها آنها را منتشر نميكردند، با اين حال فرارو مقالات بلند و جامع و ترجمههاي قدرتمندي داشته، اما نتوانسته در ويكيپديا به عنوان يك رفرنس قوي معرفي شود.
سوانح هوايي، اخبار مربوط به زد و خوردهاي خياباني و ناآراميها و… بهترين مثالها براي رفرنس شدن سايتهاي خبري هستند. البته در اينجا هم عمر سايتهاي خبري بسيار مهم است و بايد رتبه آنها را با توجه به عمرشان به بررسي نشست. در بين هفت سايتي كه در اينجا بررسي شده است به ترتيب تابناك، آينده، عصر ايران، رجانيوز، آفتاب، فردانيوز و فرارو در مقالات بيشتري به عنوان رفرنس مطرح بودند.
در پايان يادآور ميشود كه اين رسانهها و سايتها تنها در ويكيپدياي فارسي به عنوان رفرنس استفاده نشدند بلكه شمارش ما براساس تمام زبانهاي ويكيپديا بوده است و ديگر آنكه انتخاب رسانههاي مقايسه شده در اينجا تنها بر اساس تعداد نقل مطلب در سايت ويكيپديا بوده است و خط مشي و سياست آنها مورد نظر قرار نگرفته است.
—————
این مطلب در روزنامه اعتماد مورخ 11 بهمن 1390 در صفحه 13 منتشر شد
