برنج؛ قحطی یا بهانه واردات و گرانی؟
برنج اگرچه یکی از محصولاتی است که جغرافیای ایران به خوبی ظرفیت کشت و تولید آن را دارد اما متاسفانه در سالهای اخیر همزمان با افزایش درآمدهای نفتی، به دلیل واردات گسترده برنج به کشور آسیبهای بزرگی به تولید داخلی وارد شده، اگرچه رهاورد این آسیب به تولید داخلی، پر شدن جیب واردکنندگان و فعالان بازار برنج وارداتی بود.
واحدهای بهرهبرداری شالیزارهای شمال به گفته دبیر انجمن برنج کشور در تیرماه امسال از 1/2 (2ممیز1)هکتار به 7/0 (0ممیز7)هکتار رسیده است. سود واردات برنج از تولید آن پیشی گرفته و البته سود ساخت و ساز هم برای کشاورزان از دست و پا زدن در شالیزارها بیشتر شده است. این اتفاقی بود که طی هشت سال گذشته بر سر تولید داخلی آمد. البته اگر چنین اتفاقی نمیافتاد، عدهای محدود نمیتوانستند در بازار واردات برنج وارد شوند و سود کلان به جیب بزنند. امروز و در دیماه، بر اساس آمارها به نظر نمیرسد کمبودی از نظر نیاز بازار به برنج وجود داشته باشد، با این حال در سال تولید ملی، واردکنندگان برنج نیاز به توجیه مناسبی برای افزایش قیمت برنج و تداوم آن دارند. این موضوع با نگاهی به چگونگی ترکیب واردات در سال گذشته روشنتر میشود، از آنجا که نزدیک به 26درصد کل واردات برنج سال قبل به کشور در دیماه صورت گرفت، الان هم یک سال گذشته، اما بازهم در دیماه هستیم.
بالاترین و کمترین میزان مصرف برنج در کشور
وزارت صنعت، معدن و تجارت میزان سرانه مصرف برنج در ایران را حدود 42کیلوگرم در سال میداند. این در حالی است که وزارت جهاد کشاورزی معتقد است میزان مصرف سرانه برنج در کشور نزدیک به 32کیلوگرم در سال بوده است. جمعیت ایران هم اینک 74میلیوننفر است. به بیانی اگر سرانه مصرف برنج در کشور را بر اساس اعلام وزارت صنعت، معدن و تجارت 42کیلوگرم در سال در نظر بگیریم، بر این اساس میزان مصرف سالانه کل کشور برابر سهمیلیونو 108هزارتن خواهد بود. حال اگر بر اساس اعلام جهاد کشاورزی، میزان سرانه مصرف برنج در کشور را برابر32کیلوگرم در سال بدانیم، یعنی مصرف برنج کل کشور در یک سال برابر دومیلیونو368هزارتن است.
بر اساس آنچه گفته شد، بالاترین میزان مصرف (که وزارت صنعت، معدن و تجارت به آن معتقد است) سهمیلیونو108هزارتن و پایینترین که وزارت جهاد کشاورزی به آن اعتقاد دارد برابر دومیلیونو368هزارتن است، بر این اساس میتوان گفت میانگین مصرف برنج در سال بر اساس اعلام این دو وزارتخانه برابر دومیلیونو738هزار تن است.
آمار تولید داخلی و واردات امسال
در آستانه بهمنماه باید گفت لااقل سهمیلیونو200هزارتن برنج در کشور تولید و وارد شده؛ این رقم حتی از بالاترین میزان مصرف سرانه هم بالاتر است! بر اساس اعلام انجمن برنج ایران سال گذشته (1390) حدود دومیلیونو300هزارتن برنج در کشور تولید شده است. تابستان امسال نیز که فصل برداشت برنج به شمار میرود هم چیزی در همین حدود برنج در کشور تولید شده است.
از ابتدای امسال تا پایان آذرماه نیز نزدیک به 900هزارتن برنج به کشور وارد شده است. (رقم دقیق: 897 هزار تن) ارزش این واردات برابر 884 میلیون دلار بوده که سهمی 21/2 (2ممیز21)درصدی از کل واردات را به خود اختصاص داده است.
واردات برنج در 9ماهه نخست سالجاری نسبت به مدت مشابه سال قبل از نظر وزن 33/3 (3ممیز33)و از نظر ارزش 8/18(18 ممیز8)درصد افزایش نشان میدهد.
این واردات از فروردین تا آذرماه سالجاری به ترتیب از کشورهای هند به وزن 581 هزارتن و به ارزش 604میلیوندلار، امارات متحده عربی به وزن 139هزارتن به ارزش 135میلیوندلار، پاکستان 118هزارتن به ارزش 96میلیوندلار و سایر کشورها به وزن 60هزارتن به ارزش 49میلیوندلار به کشور انجام شده است.
واردات برنج در دولت پر نفت
از سال 1385 به این سو، یعنی از همان سالهایی که جیب دولت با پول نفتگران قیمت پر شد، هر ساله وزارت بازرگانی قدیم و صنعت، معدن و تجارت جدید، میزان قابل توجهی برنج به کشور با توجیه ذخیرهسازی وارد میکند. در سال 1384 دولت احمدینژاد روی کار آمد. در همین سال ناگهان شاهد افزایش واردات برنج چه به لحاظ وزن و چه از نظر ارزش هستیم. در سال 1384 مجموعا 640هزارتن برنج به ارزش 214میلیوندلار به کشور وارد شده است. در سال1385 سیر صعودی افزایش واردات برنج به خصوص به لحاظ وزن مشاهده میشود. در این سال 1219هزارتن برنج به ارزش 404میلیوندلار به کشور وارد شد. سال1386 است؛ دولت از طریق رسانهها به خاطر مسایل مربوط به تورم مورد سوال قرار میگیرد. سازمانهای دولتی مشغول پاسخ به انتقادها هستند؛ در همین حال واردات برنج اندکی کاهش مییابد، 1066هزارتن برنج به ارزش 429میلیوندلار به کشور وارد میشود. اگرچه در اینجا واردات از نظر وزن کاهش داشته، اما به لحاظ ارزش رشد هم نشان میدهد! در سال آخر فعالیت دولت نهم، از مجلس گرفته تا اکثر نهادهای غیردولتی در حاکمیت به واردات بیرویه انتقاد دارند آنها در دفاع از تولید داخل خواهان آن هستند که دولت لااقل در زمینه محصولات کشاورزی واردات را کاهش دهد. با وجود این خواستهها واردات برنج در این سال از نظر وزن به هزارو383تن و از نظر ارزش به 790میلیوندلار میرسد. در سال 1388، دولت نهم به اتمام رسیده و اهالی دولت نهم، دیگر آسوده تکیه به صندلیهای خود در دولت دهم زدند. واردات برنج در این سال از نظر وزن اندکی کاهش دارد و به هزارو287تن میرسد اما از نظر ارزش باز هم رشد دارد و به 1071میلیوندلار میرسد.
در سال 1389، مجموعا هزارو87تن برنج به ارزش 916میلیوندلار به کشور وارد شده است. در سال1390 نیز جمعا هزارو516تن برنج به ارزش 1256میلیوندلار به کشور وارد شده است.
واردات برنج در دولت نهم و دهم/ برای دیدن در ابعاد بزرگتر روی تصویر کلیک کنیدواردات برنج در دولت نهم و دهم/ برای دیدن در ابعاد بزرگتر روی تصویر کلیک کنید
دعوای کشاورزان و بازرگانان
اگر خاطرتان باشد، اوایل دهه80 چیزی در ایران به اسم برنج هندی و خارجی وجود نداشت برنج تایلندی معروف و یادگار دوران سخت دفاع مقدس بود، اما بعد از آن دیگر برنج خارجی آنقدرها در کشور فراوان نبود. بعد از سال85 بود که برنجهای هندی در بستهبندیهای کارخانههای مواد غذایی به بازارهای داخلی عرضه شدند. واردات هم که رایگان اتفاق نمیافتد، مقدار قابل توجهی باید پول جابهجا شود. از آنجا که پول واردات باید به دلار باشد و در حال حاضر هم دلار تکنرخی نیست، موضوع کمی پیچیدهتر میشود. وزارت جهاد کشاورزی میگوید تولید داخل کاملا کفاف مصرف داخل را میدهد و وزارت بازرگانی میگوید چون تولید داخل پاسخگوی مصرف نیست، بنابراین باید برای تنظیم بازار و کنترل تورم برنج وارد کرد. ماجرای مصرف سرانه 32کیلویی وزارت جهاد کشاورزی و 42کیلویی وزارت بازرگانی هم یکی از مصادیق این دعواست.
افزایش قیمت یا کمبود؟
ارز دولتی یا همان دلار ارزان قیمت زمانی به واردات کالایی اختصاص مییابد که آن کالا برای کشور ضرورت داشته باشد. در سال1391 افزایش قیمت دلار شرایط خاصی را در کشور ایجاد کرد. بررسی جداول گمرک جمهوری اسلامی ایران نشان میدهد از ابتدای امسال تاکنون به طور میانگین قیمت هر دلاری که برای واردات برنج اختصاص یافته است چیزی حدود هزارو226تومان بوده است. اما در آذرماه این مبلغ برای هر دلار به تقریبا هزارو950تومان رسیده است. هنوز آمار مربوط به دیماه انتشار نیافته است، اما طبیعتا افزایش 59درصدی قیمت ارزی که برای واردات برنج اختصاص یافته است، میتواند روی قیمت برنج وارداتی اثرگذار باشد. اما در اینجا باید توجه داشت که این افزایش قیمت طبیعتا در مورد «برنج» اتفاق نخواهد افتاد؛ اولا تمام برنج وارداتی از فروردین تا آذرماه تنها 28درصد بازار برنج را به خود اختصاص میدهد. دوما برنجی که در آذرماه به کشور با ارز هزارو950تومانی وارد شده است، 13درصد حجم برنج وارداتی در 9 ماهه اول امسال را به خود اختصاص داده است. با این حال شاهد افزایش قیمت برنج ایرانی در بازار هم هستیم. اما این همه ماجرا نیست، به نظر میرسد جو روانی ایجادشده در بازار مصرف دلایل دیگری هم باید داشته باشد.
واردات برنج فروردین تا آذر 1391 بر اساس ماه/ برای دیدن در ابعاد بزرگتر روی جدول کلیک کنید
اوج واردات در دیماه
چرا حالا باید مردم به بازارها برای خرید برنج هجوم ببرند؟ چند موضوع را کنار هم بچینیم:
1) کشاورزان و وزارت جهاد کشاورزی معترض واردات برنج هستند.
2) عامل واردات برنج وزارت بازرگانی است.
3) در شرایط فعلی واردات محدود شده و تنها اقلام ضروری (آن هم توسط دولت) امکان ورود به کشور را دارند.
4) بخش بزرگی از فعالان بازار در زمینه برنج وارداتی فعالیت میکنند، بزرگی این بازار تنها در 9ماهه اول امسال چیزی نزدیک به هزارو200میلیاردتومان است (رجوع شود به جداول مربوطه در همین گزارش) و اگر قیمت ارز را آزاد حساب کنیم، بزرگی این بازار با دلار سههزارتومانی به چیزی نزدیک دوهزارو600میلیاردتومان خواهد رسید. حال نگاهی داشته باشیم به وضعیت واردات برنج در سال گذشته. در سال1390 از مجموع یکمیلیونو516هزارتن برنج وارداتی، 6درصد آن در فروردینماه، 7درصد در اردیبهشت، 5درصد در خرداد، 8درصد در تیر، 9درصد در مرداد، 7درصد در شهریور، 6درصد در مهرماه، 3درصد در آبان و 5درصد در آذرماه به کشور وارد شده است. اما در دیماه اتفاق جالبی افتاده است، از مجموع یکمیلیونو516هزار تن برنج وارداتی در سال1390، چیزی نزدیک به 26درصد آن یعنی 392هزارتن در دیماه به کشور وارد شده است. در بهمن و اسفند هم به ترتیب 9 و 8 درصد باقیمانده به کشور وارد شدند. واردات برنج در 9ماهه اول امسال از نظر وزن رشد بیش از سهدرصدی هم داشته، اما اگر فرض کنیم تا آخر سال، همان اندازه که سال قبل برنج به کشور وارد شده بود، بازهم وارد شود، یعنی چیزی نزدیک به 618هزارتن دیگر باید طی سه ماه به کشور وارد شود. بیشک این واردات به توجیه مناسبی برای اختصاص ارز در شرایط فعلی نیاز دارد. قیمت هر کیلو برنج وارداتی در 9 ماهه نخست سالجاری نسبت به زمان مشابه (به نرخ دلار) نزدیک به 13درصد رشد داشته است. بررسی وزن و ارزش برنج وارداتی در 9ماهه نخست امسال نشان میدهد میانگین قیمت هر کیلو برنج وارداتی از فروردین تا آذرماه برابر 98/0 دلار بوده است. یعنی واردات 618هزارتن در خوشبینانهترین حالت به 610میلیوندلار احتیاج دارد. اگر قرار باشد این 618هزارتن باقیمانده برای رسیدن به میزان واردات برنج در سال1390 با دلار هزارو950تومانی به کشور اتفاقی بیفتد اعتبار قابل توجهی نیاز است.
واردات برنج در سال 1390 بر اساس ماه/* درصد ها رند شدند/ برای دیدن در ابعاد بزرگتر روی جدول کلیک کنید
کمبود برنج بهانه واردات و گرانی
با نگاهی به مصرف، واردات و تولید داخل به نظر نمیرسد شرایط بازار برنج به شکلی باشد که بتوان به آن «قحطی» یا حتی «کمبود» برنج گفت. اگر حداکثر مصرف سرانه داخلی که از سوی وزارت بازرگانی اعلام میشود یعنی همان 42کیلوگرم در سال برای هر نفر را در نظر داشته باشیم، این یعنی بخش عمدهای از مصرف داخل از محل تولید داخل تامین شده است. امسال هم در هفت ماهه نخست سالجاری برنج با دلار ارزانقیمت به کشور وارد شده و تنها در آذرماه شاهد افزایش نرخ دلار برای واردات برنج بودیم و شاید در زمستان امسال نیز نرخ دلاری که برای برنج وارداتی اختصاص مییابد شبیه آذرماه باشد. با این حال این تغییرات روی تمام بازار اثر نخواهد گذاشت، چرا که بخش عمدهای از نیاز مردم به برنج را تولید داخلی تامین میکند که تولید آن هم در تابستان امسال نسبت به سال قبل تفاوت چندانی نداشته است.
————
این مطلب با تغییراتی در روزنامه شرق مورخ 30 دیماه شماره ۱۶۵۱در صفحه 4 منتشر شد
